August, wnuk Julii — siostry Juliusza Cezara — był postacią, która wymyka się prostym definicjom. Z jednej strony to młodzieniec, który w wieku dziewiętnastu lat odziedziczył po Cezarze nie tylko nazwisko, ale i wrogów. Z drugiej — polityk o chłodnym umyśle, który potrafił czekać, kalkulować i uderzać w odpowiednim momencie. Po zabójstwie Cezara w 44 roku p.n.e. zawarł pakt z Markiem Antoniuszem i Markiem Lepidusem, tworząc drugi triumwirat. Ich celem było — jak sam to później przedstawiał — „oczyszczenie państwa” z zabójców Cezara. W praktyce oznaczało to konfiskaty majątków i eliminację przeciwników politycznych. Cel osiągnięto, lecz cena była wysoka: triumwirat rozpadł się pod ciężarem ambicji jego członków, a Oktawian — bo tak wówczas się nazywał — pozostał na arenie politycznej sam.

To właśnie wtedy rozpoczął się proces, który historycy nazwą później narodzinami cesarstwa. Oktawian ogłosił tzw. pryncypat, czyli system, w którym formalnie zachowano instytucje republikańskie, lecz realna władza spoczywała w rękach jednego człowieka. Senat nadal obradował, urzędnicy wciąż pełnili swoje funkcje, ale — jak zauważył Tacyt — „skoro żołnierzy przynęcił darami, lud rozdawnictwem zboża, a wszystkich słodyczą pokoju, powoli zaczął się wzbijać i zagarniać w swoje ręce przywileje Senatu, urzędników i praw”. To jedna z najtrafniejszych diagnoz politycznego geniuszu Augusta: potrafił zdobyć władzę absolutną, nie ogłaszając się tyranem.

W 27 roku p.n.e. otrzymał od Senatu tytuł Augustus — „wywyższony, święty”. Od tej chwili stał się de facto pierwszym cesarzem Rzymu. Nie używał jednak tego tytułu, wolał określenie princeps, „pierwszy między równymi”, które okazało się   mistrzowskim zabiegiem propagandowym: pozwalało zachować pozory republiki, a jednocześnie sankcjonowało jego jedynowładztwo.

August był władcą, który rozumiał, że imperium nie utrzyma się wyłącznie dzięki sile militarnej. Musi mieć fundament gospodarczy, kulturowy i moralny. Dlatego przeprowadził reformę podatkową, uporządkował administrację, wzmocnił armię, ale też zadbał o sztukę i literaturę. Mecenas, jego bliski współpracownik, wspierał poetów takich jak Wergiliusz, Horacy czy Owidiusz — choć tego ostatniego August ostatecznie skazał na wygnanie, gdy jego twórczość przestała odpowiadać moralnemu programowi cesarza.

Bo August miał swoją wizję moralności. Po latach wojen domowych chciał przywrócić Rzymowi tradycyjne wartości: skromność, wierność, pobożność. Wprowadził prawa regulujące małżeństwa i obyczaje, promował kult rodziny, a jednocześnie sam nie miał szczęścia w życiu prywatnym. Trzy małżeństwa nie przyniosły mu biologicznego męskiego potomka. Swoją jedyną córkę, Julię, zesłał na wygnanie za rozwiązłość — ironiczny los władcy, który chciał moralnie odnowić Rzym.

W polityce zagranicznej August był pragmatykiem. Wiedział, że imperium nie może się nieustannie rozszerzać, bo granice mają swoją wytrzymałość. Dlatego jego panowanie to czas stabilizacji, nie ekspansji. Rzym triumfował na trzech kontynentach, ale przede wszystkim cieszył się pokojem — Pax Augusta, trwającą ponad czterdzieści lat epoką spokoju, która pozwoliła imperium rozkwitnąć gospodarczo i kulturowo. To właśnie wtedy powstało powiedzenie, że August „zastał Rzym ceglany, a zostawił marmurowy”. I choć jest w tym przesada, oddaje istotę jego polityki: budować, upiększać, nadawać miastu blask godny stolicy świata.

W tym sensie August był nie tylko politykiem, ale i architektem — nie tyle budowli, ile całego systemu. Stworzył cesarstwo, które przetrwało czterysta lat na Zachodzie i ponad tysiąc na Wschodzie. Jego panowanie było długie — prawie czterdzieści pięć lat — i zakończyło się spokojnie, bez przewrotów i zamachów. W testamencie wyznaczył na następcę Tyberiusza, syna swojej żony Liwii z pierwszego małżeństwa. Sam został pochowany w monumentalnym mauzoleum, które kazał wznieść jeszcze za życia — budowli, która miała być nie tylko grobowcem, ale i symbolem dynastii, którą stworzył.

August był władcą pełnym paradoksów. Dyktatorem, który udawał republikanina. Reformatorem, który odwoływał się do tradycji. Człowiekiem, który pragnął moralnej odnowy, a jednocześnie nie wahał się stosować brutalnych metod politycznych. Twórcą pokoju, który zaczynał karierę od wojny. Ale to właśnie te sprzeczności czynią go jedną z najbardziej fascynujących postaci starożytności. Jego życie i panowanie są świadectwem tego, że historia nie zawsze jest dziełem ludzi najsilniejszych — czasem tworzą ją ci, którzy potrafią najzręczniej swoją siłę ukryć.

Wergiliusz, pisząc o Rzymianach, którzy mają „pokojowi nadawać prawo” i „wojną poskramiać zuchwałych”, nie tylko opiewał potęgę imperium. Opisywał program polityczny Augusta, który uczynił z Rzymu centrum świata. I choć od tamtych czasów minęły dwa tysiące lat, spuścizna Oktawiana wciąż jest widoczna: w pozostałościach wzniesionych przez niego budowli, w idei państwa, które stworzył, i w micie, który przetrwał dłużej niż samo imperium.

Najważniejsze obiekty i inicjatywy budowlane Augusta w Rzymie:

• Mauzoleum Augusta – monumentalny grobowiec cesarza i jego rodziny
• Ara Pacis Augustae – ołtarz pokoju, symbol Pax Augusta
• Forum Augusta – z portykiem i świątynią Marsa Mściciela
• Świątynia Apollina na Palatynie – centrum kultu i propagandy
• Odeon i portyk Oktawii – kompleks poświęcony siostrze Augusta
• Teatr Marcellusa – monumentalny teatr ukończony za jego panowania
• Aqua Virgo – akwedukt doprowadzający wodę do centrum miasta
• biblioteka na Palatynie – część kompleksu przy świątyni Apollina
• odnowienie Kapitolu
• obeliski egipskie – sprowadzone do Rzymu jako symbole potęgi imperium
• Domus Augusti – rezydencja cesarza na Palatynie
• Domus Liviae – dom żony cesarza, Liwii
• odnowienie świątyni Jowisza Kapitolińskiego – symbol ciągłości tradycji republikańskiej
• odbudowa i restauracja ponad 80 świątyń rzymskich – program odnowy religijnej